Çevirmenin El Kitabı

Bir çevirmenin işinde dikkat etmesi gerekenler, diğer bir deyişle:

DOs and DON’Ts

Çeviri yetenek gerektirir, şüphesiz. İyi bir çeviri, salt dilbilgisinden ziyade, konunun inceliklerini idrak edebilme, yazı stilini seçebilme, kimi zaman teknik bilgiye sahip olma ve bir takım kuralları dikkate almayı gerektirir. İşte bu küçük broşürde yaptırdığımız çevirileri kontrol ederken sıkça karşılaştığımız hataları ve kural ihlallerini ele almayı ve çevirmenin bu konularda daha duyarlı davranmasını sağlamaya çalıştık.

Not: Maddelerin sıralaması ile önemleri arasında bir ilişki yoktur.
Burada ele alınan örnekler, genel olarak Almanca, İngilizce ve Türkçe arasında yapılan çeviriler esas alınarak verilmiştir.

Eski Terimler
Eskimiş terimleri kullanmamaya özen gösteriniz. Örnek: “special feature”/”besonderes Merkmal” için ‘alameti farika’ yerine “hususi özellik” veya daha iyisi “ayırt edici özellik” demeyi tercih ediniz.
satıh değil, yüzey
misal değil örnek
Yedi Dünya Harikası için Acaibussebailalem yazarsanız, çeviri acentesi sizinle muhtemelen bir daha çalışmaz.

Yabancı Dil Kökenli Kelimeler
İngilizce, Fransızca vb. dillerden Türkçeye geçirilen kelimeleri, mümkün olduğunca kullanmayınız.
Örnek:
interactive - interaktif yerine etkileşimli
communication - komünikasyon yerine iletişim (istisna: telekomünikasyon)
activity - aktivite yerine faaliyet, etkinlik
active - aktif yerine etkin
integrated - entegreli yerine tümleşik (uygun geldiği yerlerde)

Boşluk Bırakımı
Kelimelerin arasında tek boşluk bırakınız. Bundan fazlası da, azı da yanlıştır.
İmla kontrolü fonksiyonunu kullandığınız takdirde, program size fazla boşluk kullanılan yerleri gösterir. Çeviriyi bitirdikten sonra CTRL+ (Bul - Değiştir) kısayolunu kullanarak, çift boşluk yerine tek boşluk araması yaptırılabilir. Bu işlem çift boşluk bulunmayana kadar tekrar edilirse, metin bu tür format hatalarından arındırılmış olur.

Yada’cılık
‘Ya da’ her zaman ayrı yazılır. ‘Yada’ yazan çevirmen diskalifiye edilir.
Aynısı ‘ne de’ ve de ‘ve de’ için de geçerlidir.

Noktalama İşaretlerinde Boşluk Kullanımı
Virgül, nokta, iki nokta üst üste, noktalı virgül, ünlem ve soru işaretleri (, . ; : ! ?) daima bir önceki kelimeye bitişik olur ve sonralarında bir boşluk bırakılır.
Örnek:
Bu iş kolay: Noktalama işaretlerine, boşluklara dikkat etmeliyim! Yoksa kovulurum; sonra ne yaparım?

Tırnak (denden) Kullanımı
Almancada kullanılan tırnak işaretlerinde, baştaki tırnak altta, sondaki tırnak üsttedir. Türkçe ve İngilizcede ise tırnaklar daima üsttedir.
Fransızca ve bazı diğer dillerde yaygın « » şeklindeki tırnaklar çeviride Türkçede kullanılan “ ” şekline dönüştürülmelidir.
Örnek:
„Schnell“, sagte sie.
“This is a test”
“Gel sene” dedi.

Tırnaktan (" ) Sonra Kesme İşareti ( ΄ ) Kullanımı
Cümle içinde sonuna ek ilave edilecek kelimeler tırnak (" ) içinde gösterilirse, kesme işareti kullanılmadan yazılır.
Örnek:
“Casablanca”nın yönetmeni
“Romeo ve Jüliyet”in yazarı

Kesme İşareti (΄) Kullanımı
Özel isimlere ek eklenirken, genel kural olarak kesme işareti kullanılır.
Örnek:
Almanya’da,
İstanbul’un,
Fransa’ya
İstisna: Ancak özel isimler eklerle bittiğinde, kesme işareti kullanılmaz.
Örnek:
Almancaya,
İstanbulluya,
Fransızcanın

Parantezlerde Boşluk Kullanımı
Parantezlerde, açılan parantezin önünde boşluk bırakılır, hemen sonrasında boşluk bırakılmaz; kapanan parantezin önüne boşluk bırakılmaz, sonrasına bırakılır (takip eden noktalama işaretleri değilse)
Örnek:
Bu bilgiler (burada yazılanlar) birer altın kuraldır.
Kırk yıldan beri buradayım (Almanya’da).

Ondalık ve Binlik İşaretleri - Sayı Yazımı
İngilizce ve İsviçre’de kullanılan sayı düzeni Türkçeye yapılan çevirilerde düzeltilmelidir.
Örnek:
1,233,333.38 (İngilizce)
1'233’33,38 (İsviçre Almancası)
1.233.333,38 (Türkçe)

Yüzde İşareti
Yüzde işareti (%) Türkçede sayıdan önce yazılır.
Örnek:
more than 45%
mehr als 45%
%45’ten fazla (dikkat: %45’den değil, bkz. de/da yazılımı)

Tire (-) Kullanımı
Almancada - (tire) kullanımı
Almancada isimlerden isim türetmek çok yaygındır. Kelimeler bitişik yazılabildiği gibi - ile de ayrılabilir. Bu tür kelimelerin Türkçedeki karşılıkları çok nadir olarak - ile yazılır.
Örnek:
Brandschutz-Versicherung
yangın sigortası (yangın-sigortası değil)
Karşı örnek:
By-Pass
By-pas

Büyük Küçük Yazılışı
Almancada isimler büyük yazılır. Türkçede özel isimler hariç isimler büyük yazılmaz. Başlıklarda ise ve, veya, için, ki, gibi bağlaçların dışında tüm sözcükler büyük yazılır.
Örnek:
Der Richter fällt das Urteil.
Hakim kararı veriyor. (Hakim Kararı veriyor değil)
Überschrift: Demonstrationen in Indien und Pakistan
Başlık: Hindistan ve Pakistan’da Yürüyüşler Yapıldı
(Başlıkların sonuna nokta konmaz)

Terminoloji Tutarlığı
Kullandığınız sözcük dağarcığında süreğenlik gösterin
Eğer ‘valve’ veya ‘ventil’ için supap kullanmışsanız, daha sonra buna valf veya kapaç demeyin.

Teknik İncelik: Cıvata/Vida
Cıvata ve vidalar ayrı şeylerdir.
Cıvatalar, somun takılabilen, düz yivli silindirik bağlantı elemanlarıdır.
Vidalar sivri yivli, tahtalara, plastiğe ve benzeri maddelere vidalanabilen bağlantı elemanlarıdır.
İngilizcede “bolt” kullanıldığında, çoğunlukla cıvata kastedilir. Nadiren de “bulon” (yivsiz silindir) olarak kullanılır. Eğer sıkılmasından veya somun takılmasından bahsediliyorsa, bulon değildir.

Kılmak
Mümkün kılmak
‘… mümkün kılar’ ifadesi yerine ‘sayesinde … mümkündür.’ ifadesini tercih ediniz.

de ve da’nın Ayrı Yazılışı
Katma anlamındaki de da ayrı yazılır, te ta yazılmaz
Örnek
O da geldi
Ben de biliyorum
Biz de buradayız
Fiyat da, renk de güzeldir.

Yer belirleme anlamındaki de da bitişik yazılır, sert sessizler sonrası te veya ta yazılır
Örnek
mescitte, bende, sende, onda, duvarda,

Kısa (-) ve Uzun (—) Çizgi Kullanımı
MS® Word kullanıyorsanız, standart ayarlarda bazı koşullarda kısa tire (-) işaretinin uzun tire (—) işaretine otomatik dönüştürme fonksiyonu açıktır. Bu gereksiz fonksiyonu seçeneklerde kapatabilirsiniz, ya da ilk meydana geldiğinde, gösterilen değişim işaretine tıklayarak ‘bundan sonra değiştirme’ seçeneğini seçebilirsiniz.

İmla kontrolü
Word (veya Tageditor) ile çalıştığınızda mutlaka imla kontrolü (spellcheck/Rechtschreibprüfung) fonksiyonunu kullanınız. Hedef dil için imla kontrolü sisteminizde yüklü değilse, temin ediniz. Çeviri sonunda yapılması gereken kontrol okuma imla kontrolünü de kapsar.

Almanca’da ß ve ä Kullanımı
Almancaya yapılan çevirilerde ß veya ä yerine ss ve ae yazmak için teknik nedenler mazeret değildir. Windows’ta yabancı dildeki klavye ayarlarının nasıl yapıldığını sorabilir ya da soracak kimseniz yoksa ß için ctrl+s ve ä için ctrl+ğ ve a kullanabilirsiniz. ß yerine Yunanca beta (β) kullanılmaz.

Özel İsimler Değiştirilmez.
Yabancı isimlerde Türk Alfabesinde bulunmayan harfler olsa bile, Türkçede bunları aynen yazarız. Bunun karşılığında Türkçe isimlerin de Almanca veya İngilizcede aynı yazılmasını beklemek doğrudur.
Örnek:
İbrahim Hakkı Örnekoğlu
(Ibrahim Hakki Ornekoglu değil)

Ama: İstanbul gibi Almanca ve İngilizcede karşılıkları bulunan isimler için o dillerdeki karşılığı yazılır. (Istanbul)
Örnek:
İzmir yerine Izmir
ama
Iğdır yerine Igdir yazılmaz.

Emir Kipleri
Aynı metinde ediniz, edin şeklindeki değişik emir kiplerini karışık kullanmayınız. Ünlem işareti kullanılan cümlelerde edin şeklindeki emir kipini kullanıp diğer durumlarda genel kural olarak ediniz biçimini benimseyiniz. Kibar olalım.

Kullanılabilinir
-ebilmek, -abilmek şeklindeki olanak ifade eden fiillerde edilgenlik ifade edilmek istendiğinde, edilgenlik eki sadece ana fiile uygulanır. Türkçede kullanılabilinir, yapılabilinir diye sözcükler yoktur. Birisi bir şeyi kullanabilir veya o şey kullanılabilir.

° (derece) İşareti
Derece işaretini yazmak için altgr+0176 kısayol tuşunu kullanabilirsiniz. Yükseltilmiş o harfleri diskalifiye nedenidir.

², ³ Üssü Sayıları, Endeksler
Bunları yazmakta güçlük çekiyorsanız, 2, 3, vs. sayılarını yükseltebilirsiniz. Menüdeki [x²] işareti. Menü çubuğunuzda bu işaret yoksa, biçim (format) menüsü altında …